Λοιπόν, να πούμε και λίγα λόγια για το Infinite Jest του David Foster Wallace, που ήρθε ξανά στην επικαιρότητα τώρα που μεταφράστηκε στα ελληνικά ως Ατέλειωτο αστείο. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Κώστα Καλτσά*, σε δύο τόμους.
Ο τίτλος: Infinite Jest ή Ατέλειωτο αστείο;
Καταρχάς, ο τίτλος. Προέρχεται από τον Άμλετ του Σαίξπηρ. Δεν ξέρω αν θα μπορούσε να αποδοθεί καλύτερα στα ελληνικά. Εγώ στο Infinite Jest ακούω και το ίδιο το αστείο και την ιλαρότητα, δηλαδή τη σκωπτική διάθεση. Κι αν το συνδυάσεις με αυτό που συμβαίνει στην πλοκή του βιβλίου, ακούω και κάτι για την κατάσταση στην οποία βρίσκεσαι. Ίσως, λοιπόν, να μου ταίριαζε περισσότερο το «Ατέλειωτη ιλαρότητα». Ήδη από τον τίτλο καταλαβαίνεις, λοιπόν, πόσο δύσκολο είναι να μεταφράσεις ένα λογοτεχνικό αριστούργημα.
Πόσο δύσκολο είναι να διαβάσεις το Infinite Jest;
Για το ίδιο το βιβλίο δεν έχω να σας πω πολλά. Είναι ένα έργο τεράστιας αξίας και το έχουν αναλύσει σε μεγάλο βάθος άνθρωποι με πολύ ειδικές γνώσεις. Να σας πω, όμως, για τη δική μου αναγνωστική εμπειρία.
Καταρχάς, τα αγγλικά του βιβλίου είναι βατά σε πολλά σημεία. Υπάρχουν και σημεία που είναι όντως δύσκολα. Σε κάποια σημεία ο συγγραφέας παίζει με τις λέξεις, γράφει πιο λόγια ή χρησιμοποιεί πιο σπάνιες λέξεις και φράσεις. Αυτά τα σημεία, όμως, δεν είναι η πλειονότητα. Το βιβλίο διαβάζεται. Και τι έχει να μας πει;
Ένα από τα χωρία του που μου έχουν μείνει περισσότερο:
«Make no mistake about people who leap from burning windows. Their terror of falling from a great height is still just as great as it would be for you or me standing speculatively at the same window just checking out the view; i.e. the fear of falling remains a constant. The variable here is the other terror, the fire’s flames: when the flames get close enough, falling to death becomes the slightly less terrible of two terrors. It’s not desiring the fall; it’s terror of the flames. And yet nobody down on the sidewalk, looking up and yelling ‘Don’t!’ and ‘Hang on!’, can understand the jump. Not really. You’d have to have personally been trapped and felt flames to really understand a terror way beyond falling.»
Ο ίδιος ο συγγραφέας τελικά αυτοκτόνησε. Όσο ζούσε, όμως, είναι φανερό ότι μέσα από τη γραφή του προσπαθούσε να επικοινωνήσει με τον κόσμο και να μας μάθει να κάνουμε το ίδιο με ενσυναίσθηση και ειλικρίνεια. Και με αυτό το πρίσμα μπορεί κανείς να ανακαλύψει κάποια πράγματα στο έργο του.

Speculative fiction, υποσημειώσεις και πολύ χιούμορ
Ως προς την πλοκή, θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει το Infinite Jest έργο speculative fiction. Όπως το The Man in the High Castle φαντάζεται μια εναλλακτική εκδοχή της ιστορίας, έτσι κι εδώ ο συγγραφέας φαντάζεται μια εναλλακτική εκδοχή του μέλλοντος. Στο Infinite Jest, όμως, αυτό το σκηνικό λειτουργεί κυρίως ως λογοτεχνικό τέχνασμα.
Ένα άλλο πολύ γνωστό τέχνασμα του βιβλίου είναι οι σημειώσεις στο τέλος, μερικές από τις οποίες έχουν και δικές τους υποσημειώσεις. Εγώ το βλέπω σαν έναν τρόπο να σε κάνει να σταματήσεις λίγο και να μπεις πιο βαθιά σ’ αυτό το σύμπαν. Ίσως έχει κι αυτό μια δόση χιούμορ. Γενικά, το βιβλίο έχει πάρα πολύ χιούμορ και νομίζω ότι αρκετά μέρη του πρέπει να διαβαστούν έτσι. Για παράδειγμα, οι χρονιές στο σύμπαν του βιβλίου παίρνουν το όνομά τους από εμπορικά προϊόντα. Μεγάλο μέρος της ιστορίας διαδραματίζεται στο Year of the Depend Adult Undergarment, δηλαδή στο έτος μιας μάρκας για πάνες ενηλίκων.
Τένις, αμερικανικό ποδόσφαιρο και Eschaton
Υπάρχουν επίσης πολύ ωραίες περιγραφές του τένις που παίζουν τα παιδιά στην ακαδημία. Μέσα από αυτές περνάει και μια κριτική του επαγγελματικού αθλητισμού. Βλέπουμε και την οπτική του Όριν, του αδερφού του Χαλ, που παίζει επαγγελματικά αμερικανικό ποδόσφαιρο. Και μετά έχεις τα παιδιά να παίζουν Eschaton, κάτι σαν διασταύρωση της θεωρίας παιγνίων με το τένις, όπου τα μπαλάκια αντιπροσωπεύουν πυρηνικές κεφαλές. Οπότε, πέρα από τα βαθιά νοήματα, υπάρχουν και σημεία που είναι απλώς διασκεδαστικά.
Ο Γκέιτλι και ο Χαλ: η καρδιά του βιβλίου
Το βιβλίο μπορεί να σε κουράσει, γιατί χωράει πάρα πολλές διαφορετικές ιδέες και προσεγγίσεις. Για μένα, το κομμάτι που διαβάζεται πραγματικά απνευστί είναι αυτό που αφορά την εξάρτηση και την προσπάθεια για λύτρωση. Εκεί παρακολουθούμε τον Ντον Γκέιτλι, ο οποίος, ύστερα από μια διάρρηξη που καταλήγει στον θάνατο ενός ανθρώπου, μπαίνει σε κέντρο απεξάρτησης και συμμετέχει στις συναντήσεις των Ανώνυμων Αλκοολικών. Νομίζω ότι είναι μια πολύ ρεαλιστική και ανθρώπινη περιγραφή, που κι αυτή έχει χιούμορ. Αυτό το κομμάτι του βιβλίου θα μπορούσα να το διαβάσω χωρίς καμία διακοπή.
Ο Χαλ και η ανάγκη για επικοινωνία
Ευχάριστα διαβάζονται και αρκετά από τα κομμάτια που αφορούν τον πρωταγωνιστή Χαλ, ένα νεαρό αγόρι σε μια ακαδημία τένις. Υπάρχουν, βέβαια, και πιο δύσκολα σημεία, όπου μπαίνουμε στις σκέψεις του και στη σχέση του με τον μυστηριώδη πατέρα του, που γυρίζει ταινίες. Κάποια σημεία ζητούν πολλή προσοχή και ίσως χρειάζεται να κάνεις ένα διάλειμμα και να επιστρέψεις. Αλλού υπάρχουν πολύ μεγάλες περιγραφές για πράγματα που, στη δική μου ανάγνωση, έμοιαζαν άσχετα. Εγώ θα κρατούσα κυρίως την προσπάθεια του Χαλ να επικοινωνήσει, τον αγώνα των ανθρώπων που παλεύουν με την εξάρτηση και το χιούμορ.
Η προσπάθεια του Χαλ να επικοινωνήσει με τον κόσμο φαίνεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες. Τον βλέπουμε να δίνει συνέντευξη για να μπει στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνα. Εμείς διαβάζουμε τις σκέψεις του και καταλαβαίνουμε τι προσπαθεί να πει. Οι άνθρωποι απέναντί του ακούν μόνο ακατάληπτους ήχους. Το πώς έφτασε ο Χαλ σ’ αυτή την κατάσταση είναι ένα από τα ερωτήματα που ανοίγει η πλοκή.

Η πλοκή: αυτονομιστές, αναπηρικά αμαξίδια και μια ταινία που δεν σταματάς να βλέπεις
Τώρα, ως προς την πλοκή, βρισκόμαστε σε μια μελλοντική Αμερική, όπου οι ΗΠΑ έχουν παραχωρήσει ένα κομμάτι της επικράτειάς τους στον Καναδά και το χρησιμοποιούν ως χωματερή. Υπάρχουν και οι αυτονομιστές του Κεμπέκ. Η ιστορία της οργάνωσής τους ξεκινά από ένα παιχνίδι θάρρους, στο οποίο τα παιδιά συναγωνίζονταν για το ποιος θα περνούσε τελευταίος μπροστά από ένα τρένο που πλησίαζε. Κάποιοι έχασαν έτσι τα πόδια τους. Από εκεί προέρχονται οι δολοφόνοι σε αναπηρικά αμαξίδια (!) που αναζητούν την κασέτα με την ταινία του πατέρα του Χαλ. Η ταινία προκαλεί τέτοια ιλαρότητα σε όποιον τη δει, που ο θεατής αδυνατεί να σταματήσει να τη βλέπει. Αυτοί θέλουν να τη χρησιμοποιήσουν ως όπλο τρομοκρατίας.
Και η ίδια η μυστηριώδης κασέτα, το κεντρικό εύρημα της πλοκής, ξεκινά από μια προσπάθεια επικοινωνίας. Ο πατέρας του Χαλ έφτιαξε την ταινία για να κάνει τον γιο του να γελάσει και να βρει επιτέλους έναν τρόπο να του μιλήσει.
Αυτή η πλοκή έχει ενδιαφέρον, είναι ταυτόχρονα διασκεδαστική και σε κάποια σημεία δύσκολα την παρακολουθείς. Για μένα, πάντως, ο λόγος να διαβάσεις το βιβλίο βρίσκεται περισσότερο στις ιστορίες του Χαλ και του Γκέιτλι.
Τελείωσες; Γύρνα στην πρώτη σελίδα
Κι αν φτάσεις στην τελευταία σελίδα και μείνεις με απορίες, πρέπει να γυρίσεις αμέσως στις πρώτες. Η σκηνή με τον Χαλ στο πανεπιστήμιο, στην αρχή του βιβλίου, βρίσκεται χρονολογικά στο τέλος της ιστορίας. Όταν τη διαβάσεις ξανά έχοντας πια όλο το βιβλίο πίσω σου, κάποιες λεπτομέρειες αποκτούν άλλο νόημα και βλέπεις πώς συνδέονται πράγματα που στην πρώτη ανάγνωση έμοιαζαν ασύνδετα. Εκεί φαίνεται και η λογική συνοχή της πλοκής.
David Foster Wallace: χιούμορ, κυνισμός και ειλικρίνεια
Διάβασα και ένα ενδιαφέρον σχόλιο του Αλεκσάντερ Πλατς στο Luben. Ο Πλατς, κατά κόσμον Αλέξανδρος Παπαγεωργίου, έγραψε για την επιρροή του Γουάλας στην αμερικανική τηλεόραση.
Ατέλειωτο αστείο: Ένας David Foster Wallace μπαίνει στο Parks and Recreation — Luben
Μου έμεινε κυρίως αυτό που γράφει για την επιρροή του συγγραφέα στη δημιουργία ενός ρεύματος ειλικρινούς καλλιτεχνικής επικοινωνίας. Να υπάρχει όσος κυνισμός χρειάζεται, να υπάρχει χιούμορ και, ταυτόχρονα, να μπορείς να μιλήσεις ειλικρινά στον άνθρωπο που σε διαβάζει. Νομίζω ότι αυτό είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά στο έργο του Γουάλας. Γι’ αυτό, παρά τις δυσκολίες που ανέφερα, ένιωσα ότι το βιβλίο σέβεται τον αναγνώστη του. Τον αντιμετωπίζει σαν ευφυή άνθρωπο και, μέσα από όσα του εμπιστεύεται, τον ανταμείβει.
Performative reading: αξίζει τελικά να διαβάσεις το Infinite Jest;
Στο Reddit το Infinite Jest αναφέρεται συχνά ως παράδειγμα performative reading. Φιγουράρει, άλλωστε, στις λίστες με τα πιο δύσκολα και σπουδαία βιβλία που μπορεί να διαβάσει κανείς. Performative reading είναι όταν διαβάζεις ένα βιβλίο κυρίως για να μπορείς να πεις «το διάβασα». Κι εγώ, φυσικά, γράφω εδώ στο Freakydelia για να δείξω ότι και το διάβασα και το σχολίασα.
Πώς να διαβάσεις το Infinite Jest
Θα πω, λοιπόν, ότι είναι όντως δύσκολο βιβλίο, αλλά μπορείς μια χαρά να το διαβάσεις και να το τελειώσεις. Πιστεύω ότι χρειάζεται να κάνεις διαλείμματα, να παίρνεις κάθε κομμάτι χωριστά και να το αντιμετωπίζεις σαν ένα σπουδαίο λογοτεχνικό έργο, χωρίς να προσπαθείς να το υπεραναλύσεις. Κάποια κομμάτια, νομίζω, υπάρχουν επειδή ο συγγραφέας απλώς απόλαυσε να τα γράφει. Μπορείς κι εσύ απλώς να τα απολαύσεις. Κι επειδή το βιβλίο έχει τόσα διαφορετικά στοιχεία, είναι φυσικό κάποια να σου αρέσουν λιγότερο.

Για μένα, το ιδανικό θα ήταν να το διαβάσεις στο πρωτότυπο, με δύο σελιδοδείκτες για να έχεις πρόχειρες τις σημειώσεις στο τέλος. Και να το διαβάζεις σε κομμάτια, λίγες σελίδες τη φορά. Νομίζω ότι το βιβλίο κερδίζει έτσι. Τα κομμάτια του συνδέονται τελικά μεταξύ τους, αλλά το καθένα έχει και τη δική του αξία, που ίσως φαίνεται καλύτερα όταν διαβάζεις αργά. Ειδικά αν δεν είσαι εξοικειωμένος με τον συγγραφέα ή με τέτοιου είδους «δύσκολα» βιβλία.
*Αντί υστερόγραφου: αν σας ενδιαφέρει πώς μεταφράστηκε το έργο στα ελληνικά, αξίζει πραγματικά να ανατρέξετε σε μια συνέντευξη του Κώστα Καλτσά στο Lit Hub, από το 2016, όταν το εγχείρημα μόλις ξεκινούσε. Μιλάει για το πώς ανέλαβε τη μετάφραση και για τα βοηθήματα που χρησιμοποίησε, από οδηγούς ανάγνωσης μέχρι το Infinite Jest Wiki. Αν σκεφτεί κανείς ότι ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε δέκα χρόνια μετά, ο τίτλος Ατέλειωτο αστείο αποκτά κι άλλο νόημα.
Over and out.

