*Cover Photo: The Wheel of Time (Fan Art Collage / Επίσημες εικονογραφήσεις Tor Books)
Ήρθε η ώρα να ξεκινήσουμε ένα αρκετά φιλόδοξο εγχείρημα: να μιλήσουμε για βιβλία φαντασίας και επιστημονικής φαντασίας.
Σκοπός μας δεν είναι ακριβώς να κάνουμε βιβλιοκριτική. Πρώτον, γιατί δεν θεωρώ τον εαυτό μου ιδιαίτερα κατάλληλο για κάτι τέτοιο. Δεύτερον, γιατί στο διαδίκτυο υπάρχουν πλέον εξαιρετικά πλούσιες πηγές πληροφοριών, με χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα το Goodreads, όπου μπορεί κανείς να βρει αναλυτικές παρουσιάσεις, βαθμολογίες και χιλιάδες αναγνωστικές κριτικές. Αυτό που θέλουμε να κάνουμε εδώ είναι κάτι διαφορετικό: να παρουσιάσουμε ορισμένα έργα, να εξηγήσουμε σε ποιο είδος ανήκουν, με ποια άλλα μοιάζουν και σε ποιους αναγνώστες θα μπορούσαν να ταιριάξουν. Και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να ανακαλύψουμε ίσως και εμείς καινούρια βιβλία. Θα ξεκινήσουμε με ένα από τα κλασικά έργα της σύγχρονης λογοτεχνίας του φανταστικού: το The Wheel of Time του Robert Jordan.
Πριν από οτιδήποτε άλλο, όμως, αξίζει να αναρωτηθούμε τι εννοούμε όταν λέμε ότι ένα βιβλίο είναι το αγαπημένο μας.
Είναι εκείνο που έχουμε διαβάσει περισσότερες φορές; Εκείνο που μας εντυπωσίασε περισσότερο; Ή μήπως εκείνο που διαβάσαμε σε μικρότερη ηλικία και το θυμόμαστε με ιδιαίτερη αγάπη, αποφεύγοντας ενδεχομένως να το ξαναδιαβάσουμε μεγαλώνοντας, από φόβο μήπως το αποκαθηλώσουμε; Δεν ξέρω.
Το Wheel of Time, πάντως, είναι μια σειρά που ξεκίνησα να διαβάζω στο γυμνάσιο, όταν κυκλοφορούσε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Anubis. Έπειτα από έξι ή επτά τόμους είχα φτάσει την ελληνική μετάφραση και αναγκάστηκα να συνεχίσω στα αγγλικά, όπου η σειρά επίσης δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί. Ήταν το πρώτο μεγάλο λογοτεχνικό έργο που διάβασα στα αγγλικά. Δεν ήταν εύκολο, αλλά, έπειτα από τόσους τόμους, υπήρχε ήδη μια αρκετά σημαντική συναισθηματική επένδυση στην ιστορία και στους χαρακτήρες της.
Το γεγονός ότι η σειρά δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί έκανε την εμπειρία ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Πρόλαβα τα διαδικτυακά forums και τα message boards, όπου οι αναγνώστες ανέπτυσσαν περίπλοκες θεωρίες για το τέλος, προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσουν προφητείες, υπονοούμενα και λεπτομέρειες που ο Jordan είχε αφήσει διάσπαρτες στα βιβλία.
Ήταν κάτι αντίστοιχο με αυτό που συνέβη αργότερα με το Lost ή με τις ατελείωτες θεωρίες γύρω από το A Song of Ice and Fire του George R. R. Martin. Η αναμονή, η συζήτηση και οι θεωρίες αποτελούσαν μέρος της ίδιας της αναγνωστικής εμπειρίας.
Και ύστερα ήρθε ο θάνατος του Robert Jordan, το 2007. Η προοπτική να παραμείνει ανολοκλήρωτο ένα έργο στο οποίο εκατομμύρια αναγνώστες είχαν αφιερώσει τόσα χρόνια ήταν πραγματικά απογοητευτική. Γι’ αυτό και παρακολούθησα με ιδιαίτερη συγκίνηση την προσπάθεια της χήρας και επιμελήτριάς του, Harriet McDougal, να εξασφαλίσει την ολοκλήρωση της ιστορίας με βάση τις σημειώσεις που είχε αφήσει ο συγγραφέας. Το εγχείρημα ανέλαβε ο Brandon Sanderson, ο οποίος είχε μεγαλώσει διαβάζοντας και ο ίδιος τη σειρά. Ένας αναγνώστης που κάποτε περίμενε με αγωνία την κυκλοφορία του επόμενου βιβλίου βρέθηκε ξαφνικά στη θέση εκείνου που έπρεπε να γράψει το τέλος της ιστορίας.
Και εδώ θα ξεκινήσω λίγο ανάποδα: το τέλος ήταν εξαιρετικό.
Ο Jordan σκόπευε να ολοκληρώσει τη σειρά με ένα τελευταίο, τεράστιο μυθιστόρημα, με τίτλο A Memory of Light. Το υλικό, ωστόσο, αποδείχθηκε τόσο εκτεταμένο ώστε, με τη συμμετοχή του Sanderson, η ολοκλήρωση μοιράστηκε τελικά σε τρεις τόμους, που κυκλοφόρησαν μεταξύ 2009 και 2013.
Ακόμη και με τη χρονική απόσταση που έχει μεσολαβήσει, θεωρώ ότι ο Sanderson έκανε εξαιρετική δουλειά. Σε ορισμένα σημεία φαίνεται η αλλαγή του συγγραφέα, κυρίως στον χειρισμό του Mat Cauthon, ενός από τους αγαπημένους μου χαρακτήρες ολόκληρης της λογοτεχνίας του fantasy. Αλλά σε γενικές γραμμές κατάφερε κάτι ιδιαίτερα δύσκολο: να ολοκληρώσει μια τεράστια ιστορία χωρίς να προδώσει το πνεύμα της. Βοήθησε, ασφαλώς, ότι ο Jordan είχε αφήσει εκτενείς σημειώσεις και είχε ήδη γράψει σημαντικές σκηνές του τέλους. Μάλιστα, μεγάλο μέρος του επιλόγου του τελευταίου βιβλίου προέρχεται από τον ίδιο, με περιορισμένες προσθήκες του Sanderson. Το αποτέλεσμα, πάντως, δικαίωσε μια αναμονή πολλών ετών.
Ας επιστρέψουμε όμως στο ίδιο το έργο.
Το Wheel of Time είναι ένα μνημειώδες έργο επικής φαντασίας (epic fantasy), με δεκατέσσερα κύρια μυθιστορήματα, που εκδόθηκαν από το 1990 έως το 2013, και ένα επιπλέον prequel, το New Spring.
Ανήκει σε μια περισσότερο κλασική παράδοση του είδους, όπου η σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και στο κακό βρίσκεται στο επίκεντρο της ιστορίας. Υπάρχει κυριολεκτικά μια μεσσιανική μορφή, ο Dragon Reborn, και μια σχεδόν απόλυτη ενσάρκωση του κακού, ο Dark One. Αυτό είναι αρκετά διαφορετικό από τη σύγχρονη τάση της φανταστικής λογοτεχνίας, όπου κυριαρχούν συχνότερα οι ηθικά γκρίζοι χαρακτήρες, οι αμφιλεγόμενοι πρωταγωνιστές και οι συγκρούσεις χωρίς σαφή διαχωρισμό καλού και κακού. Η επιλογή αυτή οδηγεί ορισμένες φορές σε στερεοτυπικές συμπεριφορές και κάπως απλοϊκούς χαρακτήρες. Ωστόσο, θα ήταν άδικο να υποστηρίξουμε ότι ο κόσμος του Jordan στερείται πολυπλοκότητας. Αντίθετα, ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της σειράς είναι ότι ο τεράστιος όγκος της επιτρέπει στους χαρακτήρες να αναπτυχθούν, να αλλάξουν και, κυρίως, να αναπνεύσουν.
Οι τρεις αρχικοί πρωταγωνιστές, ο Rand, ο Perrin και ο Mat, ακολουθούν εντελώς διαφορετικές διαδρομές και εξελίσσονται με ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τρόπο. Ξεχωρίζω τον Mat, ο οποίος συνδυάζει το χιούμορ, την αυτοσαρκαστική διάθεση και μια διαρκή προσπάθεια να αποφύγει τις ευθύνες που του επιβάλλονται. Για μένα, παραμένει ένας από τους καλύτερα γραμμένους χαρακτήρες του είδους.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο Jordan δημιούργησε πολλές δυναμικές και ενδιαφέρουσες γυναίκες πρωταγωνίστριες, οι οποίες βρίσκονται στο κέντρο της ιστορίας και διαθέτουν πραγματική πολιτική και κοινωνική ισχύ. Παρά ορισμένες επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές και στερεότυπα στις σχέσεις ανδρών και γυναικών, πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό που διαφοροποιούσε τη σειρά από αρκετά παλαιότερα έργα του είδους. Εξίσου εντυπωσιακός είναι ο κόσμος της. Διαφορετικοί πολιτισμοί, θρησκευτικές παραδόσεις, πολιτικά συστήματα, ιστορικές συγκρούσεις και εκατοντάδες χαρακτήρες δημιουργούν ένα σύμπαν με ιδιαίτερο βάθος. Και φυσικά δεν λείπουν οι μεγάλες επικές μάχες και ορισμένες πραγματικά αξέχαστες στιγμές.
Υπάρχουν, βέβαια, και σημαντικές αδυναμίες.
Η συνηθέστερη κριτική είναι ότι, ιδιαίτερα στη μέση της σειράς, ο ρυθμός επιβραδύνεται υπερβολικά. Ο Jordan αφιερώνει τεράστιο χώρο σε δευτερεύουσες ιστορίες, επαναλαμβάνει περιγραφές και συχνά καθυστερεί να προχωρήσει την κεντρική πλοκή. Προσωπικά, όταν διάβαζα τα βιβλία, αυτό δεν με ενόχλησε ιδιαίτερα. Καταλαβαίνω, όμως, γιατί κάποιος μπορεί να εγκαταλείψει τη σειρά σε εκείνο το σημείο.
Από την άλλη, όσοι αγαπάμε τις μεγάλες λογοτεχνικές σειρές γνωρίζουμε ότι ένα μέρος της απόλαυσης είναι ακριβώς η δυνατότητα να βυθιστούμε σε έναν κόσμο και να παραμείνουμε εκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν υπάρχει πάντα λόγος να βιαζόμαστε να φτάσουμε στο τέλος. Ακόμη και αρκετοί αφοσιωμένοι αναγνώστες που επιστρέφουν στη σειρά παραδέχονται ότι προσπερνούν ορισμένα από τα πιο αργά κομμάτια της.
Μια ακόμη ιδιαιτερότητα αφορά το πρώτο βιβλίο, The Eye of the World. Η αρχή του θυμίζει έντονα τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών: νεαροί ήρωες από μια απομονωμένη επαρχιακή κοινότητα αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο τους, κυνηγημένοι από σκοτεινές δυνάμεις, και ξεκινούν ένα μεγάλο ταξίδι. Η ομοιότητα δεν είναι τυχαία. Ο ίδιος ο Jordan είχε εξηγήσει ότι επιδίωξε συνειδητά να δημιουργήσει στην αρχή μια αίσθηση οικεία στους αναγνώστες του Tolkien. Σταδιακά, όμως, η ιστορία εγκαταλείπει τα γνώριμα μονοπάτια και αποκτά τη δική της ταυτότητα, κάτι που γίνεται απολύτως σαφές από τα επόμενα βιβλία.
Και φτάνουμε στο βασικό ερώτημα: θα πρότεινα σήμερα σε κάποιον να διαβάσει το Wheel of Time;
Εδώ τα πράγματα γίνονται κάπως πιο περίπλοκα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για μια εξαιρετικά απολαυστική σειρά, η οποία δεν θεωρώ ότι έχει ξεπεραστεί ως αναγνωστική εμπειρία. Είναι επίσης ένα από τα σημαντικότερα έργα του σύγχρονου epic fantasy, με τεράστια επιρροή στη μεταγενέστερη λογοτεχνία του είδους. Ωστόσο, δεκατέσσερα ογκώδη μυθιστορήματα απαιτούν μια πολύ σοβαρή επένδυση χρόνου. Για κάποιον ενήλικο αναγνώστη, με εργασία, υποχρεώσεις και περιορισμένο χρόνο, η επιλογή αυτή έχει αναπόφευκτα ένα κόστος: τα δεκάδες άλλα βιβλία που θα μπορούσε να διαβάσει στο ίδιο διάστημα.
Αν λοιπόν κάποιος μου ζητούσε σήμερα να του προτείνω ένα τεράστιο έπος φαντασίας, φοβάμαι ότι θα επέλεγα το Malazan Book of the Fallen του Steven Erikson, μια σειρά δέκα κύριων μυθιστορημάτων, την οποία θεωρώ περισσότερο ώριμη και σύνθετη, ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τους χαρακτήρες, την ιστορία και την ηθική των συγκρούσεων. Αλλά για το Malazan θα μιλήσουμε αναλυτικότερα σε κάποιο επόμενο άρθρο.
Μια σύντομη αναφορά και στην τηλεοπτική μεταφορά του Wheel of Time από το Amazon Prime Video, η οποία ξεκίνησε το 2021 και ακυρώθηκε το 2025, μετά από τρεις σεζόν. Για μένα ήταν μια απογοητευτική μεταφορά, σε σημεία στα όρια του ακούσια κωμικού. Δεν κατάφερε να αποδώσει ούτε την ατμόσφαιρα ούτε τη βαρύτητα του κόσμου των βιβλίων. Βέβαια, παρόμοια γνώμη έχω και για το The Rings of Power, οπότε ίσως εδώ υπάρχει κάποιο γενικότερο πρόβλημα με τις πανάκριβες τηλεοπτικές μεταφορές του fantasy. Μακάρι να είχαν αποφασίσει να κάνουν ένα animation, όπως το Vox Machina. Το θετικό είναι ότι η τηλεοπτική σειρά έφερε το έργο του Jordan μπροστά σε ένα νέο κοινό και έδωσε σε περισσότερους ανθρώπους την αφορμή να γνωρίσουν τα βιβλία.
Κλείνοντας, υπάρχει και μια μικρή προσωπική εκκρεμότητα. Δεν έχω διαβάσει ποτέ το New Spring, το prequel που κυκλοφόρησε το 2004. Ο Jordan σχεδίαζε δύο ακόμη αντίστοιχα βιβλία, τα οποία τελικά δεν γράφτηκαν. Ίσως να μην το διάβασα ακριβώς επειδή δεν ήθελα να αισθανθώ ότι αυτή η ιστορία είχε τελειώσει οριστικά. Είναι, πάντως, μια εκκρεμότητα στην οποία σκοπεύω να επιστρέψω.
Το Wheel of Time παραμένει για μένα ένα από τα αγαπημένα μου έργα φαντασίας, ακόμη κι αν δεν είναι πλέον η πρώτη σειρά που θα συνιστούσα σε κάποιον να ξεκινήσει. Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το νόημα ενός αγαπημένου βιβλίου. Όχι απαραίτητα ότι είναι το καλύτερο που διαβάσαμε, αλλά ότι υπήρξε κάποτε ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της αναγνωστικής μας ζωής.
Over and out.
